การปฐมพยาบาลเบื้องต้นเมื่อ ผู้สูงอายุสำลักอาหาร
วิธีช่วยเหลืออย่างถูกต้อง ลดความเสี่ยงอันตรายถึงชีวิต
สนับสนุนการดูแลอย่างถูกต้องและถูกวิธี โดย บ้านพักผู้ป่วยและผู้สูงอายุ ธนรัฎ เฮลท์แคร์ ดอยสะเก็ด เชียงใหม่
การสำลักอาหารหรือสิ่งแปลกปลอมในผู้สูงอายุ เป็นภาวะฉุกเฉินที่สามารถเกิดขึ้นได้ทุกเมื่อ และถือเป็นหนึ่งในสาเหตุสำคัญของการเสียชีวิตจากอุบัติเหตุภายในบ้าน เนื่องจากเมื่ออายุมากขึ้น กล้ามเนื้อที่ใช้ในการเคี้ยวและกลืนจะอ่อนแรงลง รวมถึงการตอบสนองของระบบทางเดินหายใจก็ลดประสิทธิภาพลง ทำให้มีโอกาสเกิดการสำลักได้ง่ายกว่าคนวัยอื่น หากสิ่งแปลกปลอมอุดกั้นทางเดินหายใจอย่างสมบูรณ์ ผู้ป่วยอาจขาดออกซิเจน หมดสติ และเสียชีวิตได้ภายในเวลาเพียงไม่กี่นาที ดังนั้น การเรียนรู้วิธีปฐมพยาบาลที่ถูกต้องจึงเป็นสิ่งสำคัญสำหรับทุกคนในครอบครัว
ทำไมผู้สูงอายุจึงสำลักอาหารได้ง่าย?
เมื่อเข้าสู่วัยสูงอายุ ร่างกายมีการเปลี่ยนแปลงหลายด้านที่ส่งผลต่อการกลืนอาหาร ได้แก่
- กล้ามเนื้อการเคี้ยวและการกลืนอ่อนแรง
- น้ำลายลดลง ทำให้กลืนอาหารยาก
- การตอบสนองของฝาปิดกล่องเสียงช้าลง
- โรคทางระบบประสาท เช่น โรคหลอดเลือดสมอง อัลไซเมอร์ และพาร์กินสัน
- ปัญหาฟันหลอ ฟันปลอม หรือภาวะกลืนลำบาก (Dysphagia)
ปัจจัยเหล่านี้ล้วนเพิ่มความเสี่ยงต่อการสำลักอาหารและเครื่องดื่มในชีวิตประจำวัน
ประเมินอาการสำลักก่อนให้การช่วยเหลือ
ก่อนเข้าไปช่วยเหลือ ควรสังเกตว่าผู้สูงอายุอยู่ในภาวะสำลักระดับใด เพราะแต่ละระดับมีวิธีปฐมพยาบาลที่แตกต่างกัน
1. การสำลักแบบไม่รุนแรง (ทางเดินหายใจอุดกั้นบางส่วน)
อาการ
- ยังพูดได้
- ยังไอได้เสียงดัง
- ยังหายใจได้
- รู้สึกตัวดี
วิธีช่วยเหลือ
- กระตุ้นให้ผู้สูงอายุไอแรง ๆ ด้วยตนเอง
- อยู่ใกล้เพื่อสังเกตอาการ
- ห้ามใช้มือตบหลังหรือพยายามล้วงอาหารออก หากยังไอได้เอง เพราะอาจทำให้สิ่งแปลกปลอมเคลื่อนลงลึกกว่าเดิม
2. การสำลักแบบรุนแรง (ทางเดินหายใจอุดกั้นสมบูรณ์)
อาการ
- พูดไม่ได้
- ไอไม่มีเสียง
- หายใจไม่ได้
- เอามือกุมคอ (Universal Choking Sign)
- หน้าเขียว ปากเขียว
หากพบอาการเหล่านี้ ต้องรีบให้การช่วยเหลือทันที
วิธีปฐมพยาบาลผู้สูงอายุสำลัก (Heimlich Maneuver)
หากผู้สูงอายุยังรู้สึกตัว ให้ปฏิบัติตามขั้นตอนดังนี้
ขั้นตอนที่ 1 ยืนด้านหลัง
- ยืนซ้อนด้านหลังผู้ป่วย
- แยกเท้าเพื่อเพิ่มความมั่นคง
- โอบแขนรอบเอว
ขั้นตอนที่ 2 วางมือให้ถูกตำแหน่ง
- กำมือหนึ่งข้าง
- วางเหนือสะดือ ใต้ลิ้นปี่
- ใช้อีกมือประคองกำปั้น
ขั้นตอนที่ 3 กระตุกหน้าท้อง
ออกแรงดันเข้าด้านในและยกขึ้นด้านบนอย่างรวดเร็ว เป็นลักษณะคล้ายตัวอักษร J
ทำซ้ำจนกว่าอาหารจะหลุด หรือผู้ป่วยกลับมาหายใจได้
ข้อควรระวังสำหรับผู้สูงอายุ
ผู้สูงอายุจำนวนมากมีภาวะกระดูกพรุน จึงควรใช้แรงอย่างระมัดระวัง และหลีกเลี่ยงการกดบริเวณซี่โครงหรือลิ้นปี่โดยตรง เพราะอาจทำให้กระดูกหักได้
หากผู้สูงอายุหมดสติ ต้องทำอย่างไร?
หากช่วยแล้วสิ่งแปลกปลอมไม่หลุด และผู้สูงอายุหมดสติ ให้ดำเนินการดังนี้ทันที
- โทรแจ้งสายด่วนการแพทย์ฉุกเฉิน 1669
- ประคองผู้ป่วยนอนบนพื้นแข็ง
- เริ่มทำ CPR หากมีความรู้และผ่านการอบรม
- ก่อนช่วยหายใจ ให้ตรวจดูในช่องปาก หากมองเห็นสิ่งแปลกปลอมชัดเจนจึงค่อยนำออก
ข้อสำคัญ
ห้ามใช้นิ้วล้วงในช่องปากแบบสุ่ม เพราะอาจดันสิ่งแปลกปลอมให้ลึกลงกว่าเดิม
สิ่งที่ไม่ควรทำเมื่อผู้สูงอายุสำลัก
- ห้ามป้อนน้ำทันที
- ห้ามล้วงคอโดยไม่เห็นสิ่งแปลกปลอม
- ห้ามเขย่าตัวแรง ๆ
- ห้ามปล่อยให้นอนราบขณะยังสำลัก
- ห้ามรอดูอาการหากผู้ป่วยหายใจไม่ได้
วิธีป้องกันการสำลักในผู้สูงอายุ
การป้องกันเป็นวิธีที่ดีที่สุด โดยสามารถทำได้ดังนี้
ปรับลักษณะอาหาร
- หั่นอาหารเป็นคำเล็ก ๆ
- เลือกอาหารนุ่ม เคี้ยวง่าย
- หลีกเลี่ยงอาหารเหนียว แข็ง แห้ง และร่วน
- ใช้น้ำซุปหรือซอสเพิ่มความชุ่มชื้น
จัดท่านั่งให้เหมาะสม
- นั่งตัวตรงประมาณ 90 องศา
- ไม่รับประทานอาหารขณะนอน
- หลังอาหารควรนั่งต่ออย่างน้อย 30 นาที
รับประทานอย่างมีสมาธิ
- เคี้ยวช้า ๆ
- กลืนให้หมดก่อนตักคำใหม่
- งดพูดคุยหรือหัวเราะระหว่างรับประทานอาหาร
เมื่อใดควรรีบโทร 1669
ควรโทรขอความช่วยเหลือทันที หากพบว่า
- หายใจไม่ได้
- พูดไม่ได้
- หมดสติ
- หน้าเขียวคล้ำ
- ช่วยเหลือเบื้องต้นแล้วอาการไม่ดีขึ้น
การได้รับการช่วยเหลืออย่างรวดเร็วจะช่วยลดความเสี่ยงต่อภาวะสมองขาดออกซิเจนและการเสียชีวิตได้
สรุป
การรู้วิธีปฐมพยาบาลเมื่อผู้สูงอายุสำลัก อาจช่วยรักษาชีวิตคนที่คุณรักได้
การสำลักอาหารในผู้สูงอายุเป็นเหตุฉุกเฉินที่เกิดขึ้นได้บ่อย แต่สามารถลดความสูญเสียได้ หากผู้ดูแลมีความรู้ในการประเมินอาการและให้การช่วยเหลืออย่างถูกต้อง
สิ่งสำคัญที่ควรจดจำ คือ
- ประเมินว่าผู้ป่วยยังไอได้หรือไม่
- หากไอได้ ให้กระตุ้นให้ไอ
- หากหายใจไม่ได้ ให้ช่วยด้วยวิธี Heimlich Maneuver
- หากหมดสติ โทร 1669 และเริ่ม CPR หากทำเป็น
- ป้องกันการสำลักด้วยการปรับอาหารและท่านั่งรับประทานอาหาร
การเรียนรู้เพียงไม่กี่นาที อาจช่วยรักษาชีวิตของผู้สูงอายุที่คุณรักได้ในเวลาวิกฤต
คำถามที่พบบ่อย (FAQ)
ผู้สูงอายุสำลักอาหารควรให้ดื่มน้ำทันทีหรือไม่?
ไม่ควร เพราะอาจทำให้สิ่งแปลกปลอมลงสู่หลอดลมมากขึ้น
ผู้สูงอายุไอหลังรับประทานอาหารบ่อย เป็นอันตรายหรือไม่?
อาจเป็นสัญญาณของภาวะกลืนลำบาก ควรพบแพทย์เพื่อประเมิน
Heimlich Maneuver ใช้กับผู้สูงอายุได้หรือไม่?
ใช้ได้ หากผู้ป่วยยังรู้สึกตัว แต่ต้องทำอย่างระมัดระวัง เนื่องจากผู้สูงอายุอาจมีกระดูกพรุน
หลังสำลักแล้วอาการดีขึ้น จำเป็นต้องพบแพทย์หรือไม่?
ควรพบแพทย์ หากมีอาการไอเรื้อรัง เจ็บหน้าอก หายใจเหนื่อย หรือสงสัยว่ามีอาหารเข้าสู่ปอด
ธนรัฎ เฮลท์แคร์ | วิธีปฐมพยาบาล ผู้สูงอายุสำลักอาหาร
สนับสนุนการดูแลอย่างถูกต้อง และถูกวิธี โดย ศูนย์ดูแลผู้ป่วยและผู้สูงอายุ ธนรัฎ เฮลท์แคร์ เชียงใหม่
https://www.facebook.com/thanarat.healthcare?mibextid=LQQJ4d
